امروزه استفاده از اینترنت و بهره گیری از فضای سایبر آن چنان با زندگی انسان ها عجین شده است که تصور وجود آدمی بدون استفاده از آن تقریبا غیر ممکن شده است. اگر زمانی انسان را به عنوان «حیوان ناطق» تعریف می کردند شاید اکنون باید او را «حیوان دیجیتال» یا چیزی شبیه این بنامند. حضور همه جانبه اینترنت در حیات و ممات آدمیان این روزگار ابعاد و جنبه های مختلفی دارد که صاحب نظران رشته های گوناگون به آن توجه کرده و درباره آنها کتاب ها و مقاله های فراوان نوشته و می نویسند (البته، متاسفانه، نه در کشور ما). یکی از این جنبه ها بعد اخلاقی حضور در سپهر سایبر است. برخی از سوال های اصلی، درباب اخلاق فناوری اطلاعات از این قرار است: استفاده از این فناوری ها چه پیامدهای اخلاقی برای کاربران آن دارد؟ آیا گناه نقض قوانین اخلاقی در این عرصه را باید به گردن خود اینترنت (یا کبوتران نامه بر صفر و یک) انداخت، یاآدمی هم در این اخلاق گریزی ها یا اخلاق ستیزی ها نقش دارد؟ برای اخلاقی تر کردن هر چه بیشتر فضای سایبر چه باید کرد؟

در باره اخلاق فناوری اطلاعات توجه به چند نکته لازم است:

1. به رغم اهمیت بحث اخلاق فناوری اطلاعات و موضوع های مرتبط با آن مثل اخلاق کامپیوتر، و به رغم نیاز امروز کشور ما به به این مطلب، متاسفانه جوامع حوزوی و دانشگاهی جامعه ما هنوز آن گونه که شایسته است به این بحث ورود نکرده اند. نگارنده یکی دو سال گذشته که در حال تدوین «ماخذشناسی اخلاق فناوری اطلاعات» بود بیش از پیش با این مطلب مواجه شد که متاسفانه شمار کتاب ها یا مقالاتی به زبان فارسی که به طور جدی موضوع ها و مباحث اخلاقی مربوط به اینترنت و حوزه های وابسته به آن را بررسی کنند بسیار اندک است. این امر البته به معنای نادیده گرفتن تلاش های انجام شده در این باره نیست. به عنوان مثال حجت الاسلام دکتر حمید شهریاری از سال گذشته در قم مباحثی را درباره بررسی فقهی فناوری اطلاعات شروع کرده اند که امید است ماحصل آن به صورت کتاب منتشر شود و در دسترس همگان قرار گیرد. بگذریم که یکی از معدود کتاب هایی  هم که درباره اخلاق فناوری اطلاعات منتشر شده نوشته ایشان است. و البته دیگرانی هم در این زمینه تلاش هایی داشته اند که باز هم امیدواریم هر روز بر ژرفا و پهنای آنها افزوده شود.
2. یکی از نواقص موجود در آثاری که به مسئله اخلاق فناوری اطلاعات پرداخته اند این است که اخلاق و نقض اخلاق را فقط، یا بیشتر، در حوزه مسائلی چون پورنوگرافی (هرزه نگاری) و نقض حریم خصوصی دیده اند. در این که اینها جزو موارد شاخص نقض اخلاق در فضای سایبر است تردیدی نیست ولی به نظر می رسد بایستی در این عرصه دایره ای بسیار وسیع تر را طراحی کرد که شامل همه حوزه های نرم افزاری و سخت افزاری مربوط به این فضا بشود. مثلا تولید و توزیع سخت افزارها یا نرم افزارها و برنامه های معیوب و ناقص یا عدم ارائه اطلاعات لازم به مخاطب، ارسال هرزنامه ها یا اسپم ها، وادار کردن کاربران به انجام کارهایی که در حال اختیار مایل به انجام آن نیستند (مثلا کلیک کردن اجباری لینک های تبلیغاتی)، ارائه پهنای باندی کمتر از میزان مورد تعهد، عدم پشتیبانی کافی از سخت افزارها و نرم افزارها، انتشار آثار علمی دیگران بدون ذکر آدرس، آلوده کردن محیط زیست، و اموری از این قبیل نیز بایستی در حوزه اخلاق فناوری اطلاعات مورد بررسی قرار گیرند.
3. «موانع اخلاقی شدن یا اخلاقی سازی فضای سایبر» نیز نکته دیگری که در بررسی اخلاق فناوری اطلاعات بایستی مورد توجه قرار گیرد. این امر از آن رو اهمیت دارد که به هر اندازه هم که کسانی در صدد تلاش برای بهینه سازی اخلاقی این فضا باشند تا وقتی که موانع این راه را نشناسند و در صدد رفع آنها نباشند نمی توانند امید چندانی به موفقیت خود داشته باشند. برخی از چیزهایی که سنگ بر سر راه اخلاقی تر شدن فضای سایبر می گذارد از این قرار است: 1. سودجویی و ثروت طلبی افراد یا موسسات مرتبط با اینترنت و علاقه برخی از آنها به کسب درآمد هر چه بیشتر «با تمسک به هر وسیله ای» 2. اختلاف در مفاهیم یا مصادیق امور اخلاقی یا غیر اخلاقی در فضای سایبر 3. کنجکاوی بیش از اندازه کاربران 4. ناآگاهی کاربران از خطرات و مخاطرات موجود در فضای اینترنت 5. تنوع طلبی مهار نشده و غیر منضبط 6. ضعف اخلاقی مرتبطان با فضای اینترنت.
4. برای مواجهه با این موانع و یافتن راه‌کارهای لازم باید چاره اندیشی نمود. اموری از این قبیل می تواند در این زمینه موثر باشد: 1. اطلاع رسانی مداوم به کاربران و آگاهی بخشی به آنها 2. تقویت ایمان و نظارت گری درونی به گونه ای که شخص همواره خداوند را ناظر بر اعمال خود بداند 3. تدوین قوانین لازم 4. تقویت احساس مسوولیت و وجدان کاری در همه مرتبطان با فضای سایبر.
5. در بررسی اخلاق فناوری اطلاعات و بخصوص تصمیم گیری و برنامه نویسی در سطح کلان در این زمینه، بایستی مسئله را به صورت بین رشته ای در نظر گرفته و از صاحب نظران علوم مختلفی چون اخلاق، فلسفه، جامعه شناسی، روان شناسی، کامپیوتر و نرم افزار، و انسان شناسی کمک گرفت؛ چرا که بحث انسان و اینترنت یک موضوع چند لایه و چند سویه است و لذا چالش های اخلاقی آن هم با حوزه های مختلف زندگی و اندیشه انسان در ارتباط است.

6. باورها و اعتقادات  دینی نقشی به سزا در مراعات اخلاق از سوی مرتبطان با اینترنت و پیشگیری از نقض اصول و قواعد اخلاقی در این فضا دارند. این امر دلائل گوناگونی دارد که به علت اهمیت آن امیدوارم در پستی جداگانه به آن بپردازم.

ختم کلام این که در باب بررسی ابعاد اخلاقی فناوری اطلاعات و فضای سایبر نباید گناه را صرفا به گردن کبوتران صفر و یک عصر جدید انداخت؛ بلکه بایستی نگاهی جامع به مسئله داشته و همه جوانب آن را در نظر گرفت تا بتوان در عین استفاده از مزایای فراوان و غیر قابل انکار اینترنت، از خطرات و پیامدهای غیر اخلاقی مرتبط با آن در امان ماند

     در بحث از اخلاق فناوری اطلاعات مطالب دیگری نیز مطرح است که امیدوارم بتوان در پست های دیگر به آنها اشاره کرد.