اندكي انديشه

                
                                                     ايوُن وُيرْن                                                            

                                              ترجمه و تلخيص: حسينعلي رحمتي

با توجه به گسترش روز افزون استفاده از اينترنت در دنياي امروز و با توجه به نقش اين فناوري ارزشمند در انجام پژوهش و تحقيق،‌ آگاهي از مباحث اخلاقي مربوط به پژوهش هاي اينترنتي ، امري است بسيار لازم و ضروري. از اين رو تلخيصي از ترجمه «اخلاق در سپهر سايبر: درآمدي بر اخلاق پژوهش در اينترنت»، نوشته ايون ويرن تقديم علاقمندان مي شود. اميد آن كه در آينده اي نزديك، شاهد نگارش آثاري قوي و غني از سوي انديشوران جامعه خودمان در اين زمينه باشيم. لازم به ذكر است كه اين مقاله در دسامبر 2005م از سايت cddc.vt.edu  گرفته شده و  چند سال پيش در خبرنامه پژوهشي دانشگاه مفيد منتشر  شده است.

نويسنده در اين مقاله برخي از دستورالعمل‌هاي موجود درباره اخلاق پژوهش را مورد بررسي قرار داده و از آنها جهت تبيين موضوع اخلاق پژوهش در اينترنت بهره گرفته است. البته مواجهه او با اين دستورالعمل‌ها كم و بيش انتقادي است و در پايان هم پيشنهادهايي را مطرح مي كند كه از آن جمله است لزوم توجه به اصول و ارزش هاي اخلاقي و فرهنگي جوامع مختلف در باب اخلاق پژوهش هاي اينترنتي.   (مترجم)

 برخي نظريه هاي اخلاقي قابل استفاده براي اخلاق پژوهش هاي اينترنتي

مي توانيم از سود گرايي شروع كنيم،‌ كه در قرن نوزدهم از سوي جرمي بنتام و جان استوارت ميل مطرح شد. بر طبق آموزه‌هاي آنان، عملي اخلاقي محسوب مي شود كه در نسبت سود و زيان، بالاترين ميزان سود را براي بيشترين افراد داشته باشد. نظريه ديگر، رهيافت حق‌ـ محور به اخلاق است كه ريشه در فلسفه امانوئل كانت ، و انديشمنداني چون او، دارد.

موارد زير، از حقوق مبنايي در اخلاق پژوهش هستند:

1.       حقِ آگاهي از حقيقت: يعني آگاه شدن از موضوعاتي كه بر انتخاب فرد تأثير جدي دارد.

2.       حقِ حريم خصوصي: ما حق داريم در حريم خصوصي خود آزاد باشيم؛‌ تا جايي كه به حقوق ديگران تجاوز نكنيم.

3.       حقِ سلامتي: اين حق ماست كه [در روند پژوهش و تحقيق] مورد آسيب يا آزار قرار نگيريم.

4.       حق نسبت به آنچه قرارداد بسته‌ايم:‌ ما حقِ چيزي را داريم كه ديگران بر اساس قراردادها و پيمان‌هايي كه آزادانه منعقد كرده‌ايم تقبل كرده‌اند.

رهيافت ديگر عبارت است از «رهيافتِ خير عام[1]» كه معتقد است افراد جامعه با تعقيب ارزش‌ها و اهداف مشترك،‌ به يكديگر پيوند خورده‌اند. ريشه اين مفهوم به بيش از دوهزار سال پيش در آثار افلاطون ،‌ ارسطو و سيسرون برمي گردد. رهيافتِ خيرِ عام ما را وا مي دارد تا خود را همچون اعضاي يك جامعه واحد بدانيم.

براي تدوين اخلاق پژوهش مي توان از نظريه هاي فوق كمك گرفت. به عنوان مثال، رهيافت سودگرا مبين اين مفهوم است كه «پژوهش،‌ وقتي خوب است كه منجر به نتايج خوب شود». اگر اين نظريه را با نظرية‌ خير عام تركيب كنيم ، ممكن است به اين نتيجه برسيم كه پژوهش وقتي خوب است كه به درصدي از خير عام منجر شود.

 لزوم مراعايت كرامت انساني

در دستورالعمل مركز پژوهش هاي علوم طبيعي و مهندسي كانادا ، درباره كرامت انساني آمده است : «رعايت كرامت انساني مستلزم توجه به علائق چندگانه و به هم پيوسته شخص‌ ـ از سلامت جسمي گرفته تا سلامت روحي و فرهنگي‌ ـ است» مفهوم اين سخن آن است كه در صورت عدم تمايل افراد، ما نبايد در صدد وادار كردن آنها به مشاركت در تحقيقات خود باشيم . همچنين به اين معناست كه تحقيق بايد به گونه‌اي انجام شود كه سلامت فرهنگي نيز حفظ شود ـ چيزي كه رعايت آن در فضاي اينترنت ممكن است بسيار مشكل باشد. در ذيل اين مفهوم عام از كرامت انساني است كه مي بينيم در همه اسناد و مدارك مربوطه به پژوهش در اينترنت، رعايت يك موضوع درخواست شده است : موافقت آزادانه و آگاهانه[2] براي مشاركت در تحقيق. اين ، جنبه اي مهم از رعايت كرامت انساني است. در نتيجه، افراد آسيب‌پذير مي بايست در برابر سوء استفاده و استثمار [از آنها در امر تحقيق] مورد حمايت واقع شوند. اين افراد مي‌توانند به عنوان مثال، بچه ها باشند ، يا كساني كه تحت اختيار ما به عنوان پژوهشگر هستند ، مثل بيماران يا دانشجويان.

 برخي از ملاحظات دقيق‌تر دربارة كرامت انساني عبارت است از :

1.       راز داري و حفظ حريم خصوصي: «در برخي فرهنگ‌ها راز داري و حفظ حريم خصوصي جزو مباني كرامت انساني به شمار مي‌آيد» در نتيجه،  متصدي پژوهش، بايد مواظب دسترسي به اطلاعات خصوصي افراد و كنترل يا انتشار آنها باشد .

2.       مراعات عدالت و سهم افراد: اين ملاحظه از يك طرف دلالت دارد بر اين كه هيچ گروه خاصي نبايد به خاطر مشاركت در پژوهش‌هاي طاقت فرسا تحت فشار قرار گيرد. از طرف ديگر به اين معناست كه هيچ گروهي نبايد از منافع احتمالي پژوهشِ انجام شده، محروم شود.

3.       تعادل بين سود و زيان: بديهي است كه پژوهش، در مجموع، بايد بيشتر متضمن منفعت باشد  تا ضرر. ممكن است پيش بيني اين كه يك پژوهش براي گروهي خاص از مردم چه اندازه منفعت دارد كاري دشوار باشد ، و اين پيش بيني دشوارتر خواهد بود اگر افراد دست اندركار پژوهش، خود از افراد ذينفع باشند. در هر صورت، پژوهش بايد همواره احتمال‌ زيان را تقليل دهد. ممكن است گمان شود اين مطلب بيشتر در مورد تحقيقات پزشكي صادق است، ولي اين گونه نيست  و مي توان آسيب ديدن عزت نفس يا از بين رفتن آبروي افراد را نيز تصور كرد، همان گونه كه از بين رفتن اعتبار سازمان‌ها [نيز قابل تصور است] .

پيشنهادهايي در راستاي حفظ كرامت انساني در پژوهش هاي اينترنتي

1.       پژوهشگر بايد «موافقت آگاهانه»[3]همكاران پژوهش را جلب كند.

2.       پژوهشگر بايد ناشناس ماندن [4] همكاران پژوهش را حفظ كند .

اجازه دهيد بحث را با بررسي اين مطلب شروع كنيم كه چه وقتي اين دو اصل دربارة پژوهش‌هاي اينترنتي صادق است. در بين پژوهشگران اينترنتي اختلاف است كه آيا پژوهش‌هاي مبتني بر داده‌هاي اينترنتي را بايد همچون پژوهش هاي انجام شده به كمك انسان‌ها به حساب آورد، كه در نتيجه [اين پژوهش هاي اينترنتي] در ذيل اصل رعايت كرامت انساني قرار مي‌گيرد، يا اين كه اين گونه نيست . پژوهشگران مي توانند بدون جلب موافقت ، به گرد آوري اطلاعات از حوزه عمومي بپردازند؛ مثل جمع‌آوري اطلاعات از تلويزيون، اسناد عمومي، راديو، كتاب‌هاي چاپي، كنفرانس‌ها، يا مكان هاي عمومي ، مثل پارك ها .

البته، دو تفاوت بين اينترنت و ديگر رسانه‌ها هست .

تفاوت اول مربوط به اين واقعيت است كه ديگر رسانه‌هاي عمومي معمولاً داراي يك واسطه[5] بين نويسنده و خواننده هستند . اين واسطه، از نظر قانوني پاسخ‌گوي مطالبي است كه براي عموم ارائه شود. رسانه اينترنت ، به ندرت داراي چنين واسطه‌اي است . برخي گروه‌هاي الكترونيكي ممكن است داراي مدير باشند، ولي پاسخ‌گويي اين شخص بسيار ضعيف‌تر از [مدير] رسانه‌هاي عمومي است. به همين جهت، كساني كه در اينترنت فعال اند ممكن است خود را كمتر مسئول بدانند .

تفاوت دوم آن است كه برخي از كساني كه از اينترنت استفاده مي كنند ممكن است آن را ، نسبت به مواردي چون روزنامه‌ها، رسانه‌اي بسيار خصوصي‌تر بدانند. تمايز بين حوزه عمومي و حوزه خصوصي براي تعيين موارد نياز به كسب اجازه، مهم است.

اينترنت حوزه عمومي محسوب مي شود يا خصوصي؟ برخي از رسانه‌هاي موجود در اينترنت ممكن است نسبت به برخي ديگر ، كمتر خصوصي محسوب شود. [ به عنوان مثال ] وب‌ ـ سايت‌هاي سازماني، يا وب‌ ـ‌ سايت‌هاي حرفه اي قطعاً عمومي محسوب مي‌شوند، در حالي كه پست‌هاي خبري اطلاع‌رساني كاربران بيشتر خصوصي است و ايميل هاي شخصي هم كه به طور قطع رسانه اي كاملاً خصوصي هستند . از اين رو درباره اين كه در چه مواردي بايد به دنبال كسب موافقت افراد باشيم احكام قطعي نمي‌توان صادر كرد. به جاي آن، پژوهشگر بايد به برداشت خود از قوانين اخلاقي رجوع كند، و، ترجيحاً، نظر كميتة اخلاقي را جويا شود.

اطلاع رساني

تمام كساني كه در تحقيق مشاركت داده مي شوند، بايد نسبت به اهداف آن آگاهي داشته باشند. اين آگاهي بايد در مورد همة آن بخش‌هايي از تحقيق باشد كه ممكن است برروي تصميم آنها براي مشاركت تاثير بگذارد. اطلاعات ارائه شده به افراد شريك در تحقيق بايد براي همكاران احتمالي آينده هم قابل فهم باشد. اين بدان معناست كه هدف احتمالاً محرمانه تحقيق، لازم است به زبان روزمره و به دور از اصطلاحات تخصصي تبيين شود. اين اطلاعات البته ممكن است مختصر يا مفصل باشد. اين اطلاعات بايد شامل اسامي و آدرس پژوهشگران مسئول [طرح] باشد تا شُركاي تحقيق بتوانند، در صورت لزوم، اطلاعات بيشتري به دست آورند. اين هم مهم است كه صدمات يا آسيب‌هاي احتمالي نيز بايد خاطر نشان شود. البته پژوهشگر بايد منافع احتمالي تحقيق را نيز بيان كرده، و مشاركت در  نتايج تحقيق در آينده را به آنان پيشنهاد كند. اطلاعات [ارائه شده به مشاركت كنندگان در تحقيق] بايد اين فرصت را فراهم كند كه آنها هر گاه اين همكاري مورد پسندشان نبود، يا خواستند بدون هيچ دليل خاصي همكاري خود را قطع نمايند، اين امر برايشان امكان‌پذير باشد. اين كه در مواردي كه اين افراد قصد عدم همكاري را دارند، پژوهشگر تا چه اندازه مي تواند آنها را وادار به همكاري كند ، محل بحث است.

اطلاع رساني درباره تحقيق بايد، در صورت امكان، قبل از شروع تحقيق انجام گيرد. گر چه در مواردي كه ارائه اطلاعات ممكن است به هدف تحقيق آسيب رساند، مي توان پس از انجام كار، اطلاع رساني نمود. در اين موارد ، اطلاع رساني بايد در اولين فرصت ممكن انجام پذيرد.

راه هاي اطلاع رساني درباره پژوهش هاي اينترنتي

در پژوهش‌هاي اينترنتي راه‌هاي مختلفي براي اطلاع‌رساني وجود دارد. در برخي موارد، پژوهشگران سايت‌هايي ويژه تحقيق درست كرده‌اند و تمام كساني كه تمايل به مشاركت در فعاليت‌هاي آن سايت را داشته باشند، مي‌دانند كه اين يك سايت پژوهشي است، آنها همچنين اطلاعاتي را درباره ماهيت كلي خود تحقيق به دست مي‌آورند. در برخي موارد پژوهشگران از طريق يك رسانه عمومي از مردم مي خواهند كه براي مشاركت در تحقيق، به آنها ملحق شوند.

لزوم كسب موافقت شركت كنندگان در تحقيق

بسياري از سايت هاي پژوهشي، از شركت كنندگان در  تحقيق مي خواهند كه پيش از آن كه اطلاعاتشان در پژوهش مورد استفاده قرار گيرد، فرم موافقت با اين استفاده را هم امضا نمايند. البته فرم موافقت هم بايد به زباني قابل فهم نوشته شده باشد. بهتر آن است كه موافقت بر روي كاغذ و به صورت دست نويس اخذ شود. برخي پژوهش‌هاي اينترنتي، موافقت افراد را از طريق خود اينترنت كسب مي كنند. به نظر مي رسد اين، گزينة خيلي خوبي نباشد، چرا كه تشخيص اين كه كسي كه موافقت خود را اعلام كرده همان كسي است كه در تحقيق مشاركت مي كند و قرار است مورد مطالعه قرار گيرد، بسيار مشكل است. در برخي موارد اين امكان هست كه كساني ديگر، موافقت افراد را  اعلام كنند. اين در مورد كودكان يا ديگر افراد محجور امكان پذير است.

 ناشناس ماندن[6]

عام ترين جلوه امانت‌داري معطوف است به حفظ ناشناس ماندن افراد شركت كننده در پژوهش. در پژوهش هايي كه در «زندگي واقعي» انجام مي شود، قوانين كاملا آشكاري درباره چگونگي ناشناس ماندن وجود دارد از جمله اين كه مدارك مشخصات فردي را تغيير داده يا از بين مي‌برند. البته ممكن است پژوهشگر بخواهد يك نسخه شخصي از اسامي افراد، براي فعاليت‌هاي علمي بيشتر براي خود نگه دارد. چنين نسخه اي بايد از دسترس افراد غير مرتبط با پژوهش دور بماند. به طور خاص، يك شركت كننده [در تحقيق] انتظار دارد كه اطلاعات مربوط به او (از جمله اطلاعات مربوط به هويتش) از سوي ديگر پژوهشگران براي اهداف ديگر مورد استفاده قرار نگيرد، يا اطلاعات مشخص كننده هويت او ، به عنوان مثال ، از طريق روزنامه نگاران در دسترس عموم قرار نگيرد.

 برخي مشكلات پژوهش هاي اينترنتي

وقتي ما از طريق پژوهش هاي اينترنتي به اطلاعات افراد دست مي يابيم، در قياس با شيوه سنتي، دچار برخي مشكلات جدي مي شويم،‌كه از آن جمله است:

1. مشكلات ناشي از ناشناس بودن يا اسامي مستعار: در بسياري از ارتباطات اينترنتي، افراد يا ناشناس‌اند يا از اسم‌هاي مستعار استفاده مي كنند. از جهت ملاحظات اخلاقي، اين باعث ايجاد مشكلي مي شود كه در بالا به آن اشاره شد، يعني اين مشكل كه هويت اينترنتي اعلام شده، با [هويت واقعي] كسي كه فرم موافقت را پر كرده مطابقت نمي‌كند.  موضوع مشكل تر مربوط است به رفتار افراد داراي نام مستعار. اسامي مستعار در فضاي مجازي مي تواند واجد همان تأثيرات و ارزش‌هايي باشد كه اسامي واقعي در دنياي غير‌مَجازي دارا هستند. بنابراين، چه در فُرم اطلاع‌رساني و چه در فرم‌هاي كسب موافقت، پژوهشگر بايد تصميم بگيرد كه آيا اسامي مستعار آشكار شود يا نه.سوال هايي از اين قبيل كه « چگونه پژوهشگر بايد به يك منبع اينترنتي استشهاد كند بدون آن كه به حريم خصوصي يا حفظ اطلاعات دست اندركاران پژوهش آسيبي وارد شود، يا اين كه  يك پژوهشگر چه اندازه از مشخصات يك جامعه مجازي را مي‌تواند آشكار سازد؟» نشان مي دهد كه مسئله ناشناس ماندن كاربران اينترنت چندان آسان نيست. [ولي] اين امر، پژوهشگري را كه از اينترنت استفاده مي كند معاف نمي كند از اين كه تا جايي كه برايش مقدور است تمام تلاش خود را براي حفظ ناشناس ماندن عوامل [همكار در] پژوهش به كار نبرد.

2.  جهت گيري فرهنگي خاص: يك پژوهش بايد بيشتر متضمن سود باشد تا زيان. گر چه پيش‌بيني اين كه هيچ ضرري در ميان نخواهد بود، و حتي بالاتر از آن، ادعاي اين كه پژوهش چه منفعتي در بر خواهد داشت، بسيار دشوار است. با اين حال، يك نقطه ضعف آشكار پژوهش‌هاي اينترنتي كنوني، نقطه ضعفي كه سود احتمالي آن را كاهش مي دهد، مربوط است به جهت‌گيري‌هاي فرهنگي اين پژوهش‌ها. زبان انگليسي به عنوان زبان مادري كاربران ، در بيشتر پژوهش‌هاي اينترنتي بسيار به چشم مي آيد. اين امر ممكن است منجر شود به اتخاذ نتيجه‌گيري‌هاي جهت‌دار درباره موضوعاتي كه مبتني است بر اين بررسي‌هاي‌ اينترنتي. بنابر اين مي توانيم نتيجه بگيريم كه دستورالعمل‌‌هاي اخلاقي موجود [درباره پژوهش‌هاي اينترنتي] مبتني است بر فرهنگ غربي به طور عام، و فرهنگ آنگلوساكسون به طور خاص. نتيجه آن كه، در بررسي استفاده جهاني از اينترنت، نياز به تحقيق مداوم دربارة موضوعات اخلاقي در ديگر فرهنگ‌ها شديداً احساس مي شود.