اندكي انديشه

فرارسیدن مبعث رسول گرامی اسلام(ص) را خدمت همگان تبریک و تهینت می گویم. به نظرم رسید به عنوان عیدی به مخاطبان گرامی، بخشی از یک پژوهش در دست انجام را تقدیم نمایم.

بی گمان یکی از مهم ترین پیام های بعث پیامبر اسلام(ص) تربیت اخلاقی جامعه است. این مطلبی است که ایشان به آن تصریح داشته و در عمل هم به آن مقید بوده است. هر چند اخلاقی زیستن نیاز جدی جامعه و دنیای امروز ماست ولی نکته قابل توجه آن است که تا وقتی باور و عمل اخلاقی در جامعه «نهادینه» نشود آن تاثیر شایسته خود را نخواهد داشت. توجه به نکات ذیل، به فهم بهتر «نهادینه شدن اخلاق» یاری می رساند:

1. سخن از نهادینه شدن به معنای آن نیست که افراد جامعه کم و بیش به اخلاق عمل نمی کنند یا اجمالا به ارزش های اخلاقی باور ندارند، بلکه به این معناست که اخلاقی عمل کردن باید به عنوان یک باور و ارزش دائم و همیشگی در ذهن و ضمیر همه افراد جامعه پذیرفته شود.
2. نهادینه سازی به معنای فراهم ساختن شرایطی است که فرد برای اخلاقی عمل کردن نیاز به محرک ها و مشوق های بیرونی نداشته باشد (یا کمترین نیاز را داشته باشد)؛ و  انگیزه های درونی اش به اندازه ای قوی باشد که او را به مراعات اخلاق ترغیب نماید.
3. از طرف دیگر نهادینه کردن اخلاق به معنای ایجاد بستری است که افراد برای ترک رذایل اخلاقی هم نیاز چندانی به موانع یا فشارهای بیرونی نداشته نباشند؛ بلکه یک نوع ملکه درونی مانع تخطی از فرامین اخلاقی باشد.
4. نهادینه شدن اخلاق یعنی فرد به گونه ای تربیت شود که اخلاقی عمل کردن او مقید به مخاطب خاصی نباشد. به عبارت دیگر، نگاه عامل اخلاقی از نظر لزوم رعایت اصول اخلاقی به همه افراد بالسویه و فارغ از مثلا وضعیت مالی یا موقعیت و منصب اجتماعی و سیاسی آن ها باشد.
5. نهادینه  شدن اخلاق به این معناست که اخلاقی کردن مقید به مکان و موقعیت و زمان خاصی نباشد. یعنی از نظر موقعیت و جایگاه عامل اخلاقی یک امر استثناناپذیر باشد. به این معنا که شخص چه وقتی که در یک موقعیت اجتماعی یا سیاسی یا اداری بالا هست به اخلاق مقید باشد و چه در زمانی که موقعیتی  پایین در جامعه دارد. البته نگرش اسلامی بر این نکته تاکید دارد که به هر اندازه جایگاه فرد از نظر اجتماعی و مانند آن بالاتر باشد مسوولیت او نیز بالاتر است. از این رو حاکمان یا  گروه های مرجع جامعه باید بیش از دیگران مقید به رعایت اصول اخلاقی باشند.
6. نهادینه شدن اخلاق، به این معناست که اخلاقی عمل کردن مختص یکی از دنیاهای آدمی نباشد. به این معنا که شخص  فقط  در دنیایی که «تحت نظر و نگاه دیگران» است اخلاقی عمل کند ولی در موارد دیگر، رغبتی به اخلاقی زیستن نداشته باشد.
7. نهادینه شدن اخلاق به این معناست که اخلاقی عمل کردن نه تنها مقید به پاداش و طمع یا ترس خاصی نباشد، بلکه از روی اخلاص، و با نیت خیر انجام شود، نه برای دواعی و منافع فردی یا اجتماعی و سیاسی و مانند آن.
8. نهادینه شدن اخلاق یعنی اخلاقی عمل کردن گستره ای وسیع تر از دایره انسانی را در بر بگیرد. به عبارت دیگر، عامل اخلاقی نه فقط نسبت به انسان ها بلکه نسبت به دیگر موجودات، خود را مقید به مراعات اخلاق بداند.
9. نهادینه شدن اخلاق یعنی رهنمون شدن انسان به سوی عمل کردن بر طبق فطرت پاک خود. روشن است این امر مبتنی است بر این دیدگاه که اخلاقی زیستن و میل به ارزش های اخلاقی یک امر فطری است، بر خلاف کسانی که ممکن است اخلاق را فطری ندانند.

پ. ن: پست سال گذشته درباره مبعث را هم اگر دوست داشتید اینجا مطالعه کنید.