چگونه برای تحقیق خود موضوع انتخاب کنم؟

انتخاب موضوع معمولا نخستین گام برای انجام یک تحقیق و پژوهش است که اگر درست انجام نشود کار تحقیق به خوبی پیش نخواهد رفت. انتخاب موضوع برای کسانی که تجربه چندانی در این زمینه ندارند ممکن است با دشواری هایی همراه باشد. از آن جا که دوستان گوناگونی در این باره سوال داشتند، در این جا به طور مختصر چند نکته که می تواند مفید باشد را بیان می کنیم. این نکته ها به شرح زیر است:

  1. انتخاب بر اساس علاقه. طبیعتا عرصه ای مثل فلسفه معرکه ای از آرا و اندیشه های فیلسوفان گوناگون است. تاریخ فلسفه چه در جهان اسلام و چه در جوامع دیگر شرق و غرب، تاریخی کهن و چند هزار ساله است. در عصر حاضر هم هر روز شاهد شکل گیری مباحث و موضوع ها و نظریه ها و نظریه پردازان جدیدی در عرصه فلسفه هستیم. روشن است که هیچ پژوهشگری حتی اگر تمام لحظات عمر خود را هم صرف کند نمی تواند درباره همه – یا حتی بخشی – از این موضوعات تحقیق انجام دهد. لذا چاره ای نیست جز این که انسان دست به انتخاب بزند و موضوعی را انتخاب کند که مورد علاقه اوست و دوست دارد درباره آن اطلاعاتی کسب کند. این کار موجب می شود که با شور و شوق بیشتری کار تحقیق را انجام دهد و سختی ها و دشواری های آن را تحمل کند.
  2. حرکت از کل به جزء. می توانید ابتدا موضوع های کلی و کلان را در نظر بگیرید و مرحله به مرحله آنها را جزیی تر کنید تا به موضوع مشخصی برسید که قصد دارید تحقیق خود را بر آن متمرکز کنید. مثلا از خود سوال کنید که علاقه دارید درباره فلسفه و فیلسوفان اسلامی مقاله بنویسید یا فیلسوفان غربی. بعد که مثلا تصمیم گرفتید درباره فیلسوفان اسلامی باشد از خود بپرسید که از بین سه مکتب معروف فلسفه اسلامی (اشراقی، مشایی و حکمت متعالیه) کدام یک را ترجیح می دهید برای تحقیق. پس از انتخاب مثلا حکمت متعالیه از خود بپرسید درباره کدام یک از فیلسوفان این مکتب تمایل به تحقیق دارید. مثلا خود ملاصدرا باشد یا از معاصران. پس از تصمیم به تحقیق درباره صدارییان معاصر باز هم دایره را محدودتر کنید و به عنوان مثال استاد مطهری را انتخاب کنید. باز از بین مباحث مختلفی که ایشان مطرح کرده است متمرکز بر یک موضوع شوید. مثلا: فلسفه اخلاق. از آن جا که استاد مطهری مباحث و موضوع های مختلفی را در عرصه فلسفه اخلاق مطرح کرده شما هم دایره موضوعی را محدودتر کنید و به عنوان مثال، بررسی «ملاک فعل اخلاقی» را از دیدگاه ایشان به عنوان موضوع نهایی خود انتخاب کنید.

این روش را می توانید درباره دیگر فیلسوفان یا رشته ها و حوزه های فلسفه نیز به کار ببرید و از موضوعات عام شروع کرده و مرحله به مرحله پیش بروید تا به یک موضوع جزیی برسید که بتوان آن را در قالب یک مقاله مطرح کرد.

  1. پرهیز از موضوع های عام و کلی. توجه داشته باشید که از قدیم گفته اند: «یک دهِ آباد، بهتر از صد شهر خراب». انتخاب یک موضوع جزیی و پردازش خوب و مناسب آن بهتر است از تحقیق درباره یک موضوع کلی ومبهم . توجه داشته باشید که شما در یک مقاله حدود بیست و پنج صفحه در اختیار دارید. لذا از انتخاب موضوع های عام که بررسی آنها گاه نیاز به نگارش یک کتاب دارد بپرهیزید. در مثالی که دربالا گفته شد انتخاب «دیدگاه های شهید مطهری در فلسفه اخلاق» اصلا مناسب یک مقاله یا حتی یک پایان نامه نیست؛ چرا که تحقیق درباره چنین موضوعی دست کم نیازمند نگارش یک کتاب چند صد صفحه ای است نه یک مقاله.
  2. یادداشت برداری. بهتر است هر موضوعی که به ذهن تان می رسد را در جایی یادداشت کنید تا فراموشتان نشود. پس از هر مدتی با مروری بر موضوعات آن ها اصلاح یا تکمیل کنید یا موارد جدید را به آنها بیافزایید و از بین آنها هر کدام که اهمیت بیشتری دارد و شرایط انجامش نیز فراهم تر است را برای تحقیق انتخاب کنید. این کار علاوه بر آن که از فراموش شدن موضوع ها جلوگیری می کند باعث می شود که همواره شما موضوع هایی را برای تحقیق داشته باشید.
  3. استفاده از نظرات دیگران. مشورت با کسانی که در یک زمینه علمی صاحب نظر هستند یا درس های مرتبط با آن را تدریس کرده یا درباره موضوع های علمی تحقیق و پژوهش داشته اند علاوه بر آن که به شما در یافتن موضوعات تان کمک می کند باعث می شود که حتی المقدور سراغ کارهای تکراری نروید و حتی در موضوع مورد علاقه تان منابع معتبر و متقنی را هم پیدا کنید.

(ادامه دارد)

قسمت دوم این مطلب را در اینجا بخوانید